|
GENEL BİLGİLER
a) Konumu ve Coğrafi Yapısı
Kırgızistan Türklerinin yaşadığı ülke manasına gelen
Kırgızistan'ın bugünkü yüzölcümü 198.500 km2, nüfusu
4,5 milyon ( 1989'da 4.291.000 ) ve başkenti Bişkek
şehiridir. Kırgızistan: Kazakistan, Özbekistan ve
Çin işgalindeki Doğu Türkistan ile komşu
bulunmaktadır.
70° - 80° Doğu enlemi ( Greenwich'e göre ) ile
43°,24° - 39°, 37° Kuzey arzı arasında bulunan
Kırgızistan Cumhuriyeti, Orta Asya'nın Kuzey-Doğu
köşesindeki dağlık bölgede kurulmuş bir müslüman
Türk Cumhuriyetidir. Kuzeyinde İli ötesi Ala-tavı,
Küngey, Kırgız Dağları sırtları ve daha ötede,
Batı'ya doğru Çu Nehri, Batı'da tanrı Dağları (
Tiyan Şan ) silsilesinin Güney Batı kısımları (
5.000 m yükseklikte ), güney'de İli ötesi dağ
sırtları ( 7.000 m yükseklikte ), Doğu'da Tanrı
dağları ( Tiyan Şan )'nın orta kısmı ( Han Tengri,
7.000 m) ve Güney Doğu'da Kaşgar ve Kök-Şal dağları
ile hudutlanır. Tanrı dağları ( Tiyan-Şan)
eteklerinin bir kısmı teşkil eden Çu ve Talas
vadileri ile Fergana vadisi buraya dahildir.
Dağlık bir bölge olan Kırgızistan'da çeşitli göller
oluşmuştur. Dünyadaki en büyük krater göllerinden
biri olan Issık-Köl Kırgızistan'da bulunmaktadır.
6.202 km2 bir alana sahip olan Issık-Köl, 702
metrelik derinliği ile büyük bir su rezervine
sahiptir. Son-Köl ile Çatır-Köl diğer büyük gölleri
teşkil ederler.
Bu dağlık ülkede nehirlerin en belli başlıları ise
şöyle sıralamak mümkündür:
Narın nehri, Tar Nehri, Kurşab ( Şır-derya'ya akar
), Kızıl Su (Amu-derya'ya kavuşur ), Aksu Nehri,
Aksay-Koşkul ( Tarım'a akar ), Mucun Nehri, Çu
nehri, Talas Nehirleri. Bu nehirler üzerinde kurulan
sayısız hidro-elektrik santrallerinden bol miktarda
enerji elde edilir ( 165 - 175 milyar kw.). Bu
santrallerden elde edilen enerji Kırgızistana
yettiği gibi, komşu ülkelere de ihraç edilir.
İdari yönden beş bölgeye ayrılan Kırgızistan'da, bu
bölgeler aynı zamanda coğrafi bölge olarak da
bilinir. Bu bölgeler şunlardır: Bişkek, Issık-Köl,
Tanrı Dağları, Celalabad ve Oş'dur.
İdari bakımdan olduğu gibi, iktisadi bakımından da
ülke bölgelere ayrılmıştır. Bu iktisadi bölgeler
şunlardır:
1-Fergana: Ülke nüfusunun % 42'sini
barındıran bu vadinin pamuk, ziraat ve hayvan
üretiminde de başta geldiği bilinmektedir.
2- Çu ve Kebin vadileri ile Ala-Tav etekleri:
Bu bölgede de ziraat, tütün ve hayvan üretiminde
önde gelir.
3- Talas vadisi: Ziraat, tütün ve hayvan
beslemede önde gelen bölgelerden biridir.
4- Issık-Köl havzası: hayvan besleme, afyon
ve hardal yetiştirmede önemli bir merkezdir. Tanrı
dağları bölgesi hayvancılıkta ve ziraatçılıkta ileri
gitmiştir.
b) İklim
Kırgızistan tam bir kara iklimine sahip olduğu için
yağış yönünden oldukça fakirdir. Fakat dağlara yağan
karların erimesi ile oluşan ırmaklar ve akarsular,
irili ufaklı göller meydana getirir ki bunların
tamamı mevcut vadileri sulamaya kafi gelmektedir.
Yaz ile kış, gece ile gündüz arasındaki ısı farkı
çok fazladır. Bitki örtüsü iklim ve coğrafi yapıya
göre çok değişkendir. Ülkenin % 6'sı ormanlarla
kaplıdır. 2000 m ile 3200 m arasında çeşitli bitki
türlerine rastlanır. Bunlar, ormanlar, otlar ve
çalılıklardır.
c) Ekonomi
Kırgızistan Cumhuriyetinnin ekonomisi başta
hayvancılık olmak üzere tarıma, sanayiye ve enerjiye
dayanmaktadır. Ülkenin coğrafi şartlarından dolayı
hayvancılık Kırgız türklerinin en önemli geçim
kaynagı haline gelmiştir. 10 milyonu aşkın sayıda
koyun, keçi, sığır ve at üretilen Kırgızistan'da,
hayvancılığın yanısıra hayvan ürünleri ile bu
ürünlerden oluşan bir ekonomi gelişmiştir. Bu
sebepten, Kırgızistan, dışarıya et, deri, yün ve
halı ihraç etmektedir. Hayvancılıktan sonra en çok
gelişen ekonomi dalı tarımcılıktır. Sulanabilen
vadilerdeki tarım alanları 1 milyon hektarı
geçmektedir. Bu verimli alanlarda buğday, pamuk,
kenevir, tütün, yağlı tohumlar, şeker pancarı, üzüm,
mısır, muhtelif meyveler ve sebzeler
yetiştirilmektedir. Çalışan nüfusun % 34'ü tarım ve
ormancılık alanlarında çalışmaktadır.
Yeraltı zenginlikleri ve enerji meselesine gelince:
Ülkenin başlıca yeraltı zenginliklerini kömür, ham
petrol, doğal gaz, ham çelik, civa, antimuan, çinko,
kalay ve tungsten teşkil etmektedir. Akarsular
üzerinde kurulan sayısız hidro-elektrik
santrallerinden elde edilen enerji 175 milyar
kilovatsaati bulur ki, Kırgızistan bunun önemli bir
kısmını komşu ülkelere satar.
Kırgızistan'da sanayi o kadar gelişmemiştir. Ülkenin
dağlık coğrafi yapısı dolayısıyla sanayi yükte hafif
pahada ağır dallarda gelişmiştir. Elektronik ve
elektrik, demir dışı metal, elektrik motorları,
ipek, antimuan, gıda ve konservecilik konularında
gelişen sanayi arzu edilen seviyede değildir.
Zikredilen sanayi dalları içinde gıda sanayii
nisbeten daha iyidir. Bu yüzden konservecilikte bir
ara Sovyetler Birliği içinde 4.lüğe yükselmiştir.
Kırgızistan, komşu cumhuriyetlere konserve ihraç
etmekdedir. Halk için iyi bir iş sahası oluşturan
konservecilik ülkenin belli başlı merkezlerine
dağılmıştır. Bişkek, Oş, Tokmak, Rıbaçiye ve
Prjevalsk gibi önemli yerleşim merkezlerinde
konserve fabrikaları kurulmuştur.
Kırgızistan'ın ürettiği ve iyi kalitesi ile meşhur
olan standart atimuan dünya pazarlarında rahatlıkla
alıcı bulmaktadır. Orta Asya'nın en büyük ipek
fabrikalarının çoğu Kırgızistan'da kurulmuştur.
Kırgız Türkleri kendi ihtiyaçlarını rahatça
karşıladıkları gibi, komşu ülkelere de ipek ihraç
edebilmektedir. Kırgızistan'da çalışan nüfusun %
27'si sanayi sektöründe faliyet göstermektedir.
Ne var ki, Sovyet idaresinde yaşayan her Türk
Cumhuriyetinde olduğu gibi, Kırgızistan'ın
istiklalini ilan ettiği 12 Aralık 1991' kadar,
ürettiği malların, yerüstü - yeraltı , % 93'ünü
Moskova idaresi alıyor ki, bu rakam dünya
sömürgecilik tarihinde ulaşılan en yüksek sömürge
düzeyidir. Bugünükü müstakil Kırgızistan
Cumhuriyeti, ürettiği malların çoğunu halkına
ayırarak istikbale doğru daha ümitli yol almaktadır.
1988 istatistiklerine göre, Kırgızistan'da üretilen
yeraltı ve yerüstü ürünlerinin miktarları şöyle idi:
Yıllık hububat üretimi: 1.571.000 ton
Yıllık ham petrol üretimi: 230.000 ton
Yıllık kömür üretimi: 4.000.000 ton
Yıllık doğalgaz üretimi: 285.000.000 ton
Yıllık ham çelik üretimi: 8.900 ton
Yıllık elektrik üretimi: 175.000.000.000 kw/h
Yıllık şeker üretimi: 415.000 ton
Yıllık pamuk üretimi: 74.000 ton
Yıllık yün üretimi: 38.000 ton
Yıllık hayvan üretimi: 10.000.000
Yıllık et üretimi: 133.000 ton2 |
