|
Türkistan'ın güney kısmı, Afganistan sınırları
içinde kalmaktadır. Bu sebeple Afganistan'ın
kuzeyi kadim Türk yurdu Uluğ Türkistan'ın tabi
bir devamıdır. Ayrıca bu ülke tarih boyunca
Türklerin hareket sahası içinde kalmış ve
tarihin belli dönemlerinde Türk hakimiyetine
girmiştir. Bunun için de Türk kültürünün derin
izlerini taşımaktadır. Bugünkü Afganistan'da
yakın ve uzak geçmişin tarihi olaylarının bir
mirası olarak büyük çoğunluğu Afganistan'ın
kuzeyinde, yani Güney Türkistan'da Özbek, Kazak,
Karakalpak, Kırgız, Kızılbaş, Türkmen ve Afşar
Türkleri yaşamaktadır.
Düzenli nüfus sayımı yapılmadığından
Afganistan'ın genel nüfusu hakkında kesin
bilgiler bulunmamakta ve dolayısıyla bu ülkede
yaşayan Türkler hakkında da kesin sayı
verilememektedir. Yapılan tahminler ise
birbirinden oldukça farklıdır ve hiç biri de
ciddi bir araştırmaya dayanmamaktadır. Bütün bu
tahminler değerlendirildiğinde Afganistan'da
yaşayan Türklerin toplam sayısı hakkında
2.158.000'den 4.5 milyona, hatta 5 milyona varan
sayılar ortaya çıkmaktadır.
Afganistan'daki Özbek Türkleri, diğer Türk
toplulukları gibi, Afganistan'ın kuzeyinde, yani
Güney Türkistan'da yaşarlar. 16. yüzyıldan
itibaren bölgeye hakim olmaya başlayan Özbekler,
kurdukları Şeybanilar, Hokant, Astrahan, Mangıt,
Buhara ve Hive hanlıkları vasıtasıyla 19.
yüzyıla kadar buradaki hakimiyetlerini
sürdürdüler. Herat, Bala Murgap, Maymana,
Şıbırgan, Ser-i Pul, Akça, Mezar-ı Şerif gibi
merkezlerde yaşayan Afganistan'daki Özbek
Türkleri'nin sayısı ve Afganistan'ın genel
nüfusu hakkında birbirinden çok farklı tahminler
vardır. Eski Sovyetler Birliği Akademisi'nin
yayınladığı World Population (Moskova, 1981)
adlı esere göre, Afganistan nüfusu 15.300.000,
Özbek Türkleri'nin nüfusu ise genel nüfusun %
8.6'sı, yani 1.300.000'dir. Daha sonraki
yıllarda yapılan tahminlere göre ise,
Afganistan'ın 21 milyonluk nüfusunun %14'ünün,
yani 3 milyon kadarının Özbek olduğu
sanılmaktadır. Afganistan'daki toplam Türk
nüfusunun 6 milyon, Özbek nüfusunun ise 2 milyon
olarak gösterildiği ve Özbek nüfusunun 1.5
milyon ile 3 milyon arasında gösterildiği
kaynaklar da vardır. Çiftçilik, hayvancılık ve
ticaretle uğraşan Afganistan Özbekleri Haraki,
Kamaki ve Mangıt gibi Özbek aşiret adlarını
kullanmaktadırlar.
Afganistan'daki Türkmenler de diğer Türk boyları
gibi Afganistan'ın kuzeyinde, yani Güney
Türkistan'da Herat, Maymana, Andhay Taşkurgan,
Mezar-ı şerif, Belh, Akça, Katagan, Bedahşan,
Bala Murgap şehirlerinde yaşarlar ve tarımla
uğraşırlar. 1930'lu yıllarda Sovyetler
Birliği'nden göç eden Türkmenler ise Andhay'a
yerleşmişlerdir, ticaret ve işçilikle
geçinirler. Nüfusları hakkında 600.000'den
1.000.000'a kadar varan tahminler vardır. Gunnar
Jarring, The Distribution of Turk Tribes in
Afganistan (Lund, 1939) adlı eserinde
Afganistan'daki Türkmenleri beş gruba
ayırmaktadır:
1. Salur Ogurcik'in neslinden gelenler: 140 kola
ayrılan Yomutlar, 110 kola ayrılan Salurlar,
Sarıklar ve Tekeler bu gruba girmektedir.
2. Oğuz Kağan'ın neslinden gelenler: 78 kola
ayrılan Göklenler, 50 kola ayrılan Çavdurlar,
Hataplar, Mukriler, Karkınlar, Ersarılar,
Bayatlar, Agarlar, Ogurcaliler bu gruba
girmektedir.
3. Türkmenleşmiş olanlar: Bu gruptakiler 55 kola
ayrılmaktadır.
4. Sunçı, Nuhurlı, Anaulı, Murça aşiretleri.
5. Oğuz menşeinden gelmeyen yeni teşekkül etmiş
aşiretler.
Bu Türkmen aşiretlerinin pek çoğu Türkmenistan
ve Türkiye'deki Türkmen aşiretleri ile aynı adı
taşımaktadır.
Çoğu göçebe olan ve hayvancılık ve balıkçılıkla
geçinen Afganistan Türkmenleri aşiret adlarını
kullanırlar. En büyük aşireti Ersarı'dır,
diğerleri ise Teke, Salar, Sarık, Çekra ve Tarık
gibi aşiretlerdir.
Nadir Şah'ın 1738'de Kabil'i terk ederken
bıraktığı ihtiyat askerlerinin torunları olduğu
belirtilen ve Herat ve Kabil'de yaşayan Kızılbaş
Türklerin bugünkü sayılarının 400.000 olduğu
tahmini bulunmaktadır.
World Population (Moskova, 1981) adlı esere göre
ise, Afganistan Türkmenleri'nin nüfusu 300.000,
Afşar ve Kızılbaş Türkleri'nin nüfusu ise
30.000'dir.
Afganistan'ın Vahan bölgesinde yaşayan Kırgız
Türkleri'nin nüfusu hakkında 10.000'den
115.000'e varan sayılar verilmektedir.
Afganistan'da yaşayan Kazakların sayıları 5.000
olup tümü göçebedir. Çoğunluğu Rus mezaliminden
kaçarak Akça, Andhay ve Manabad bölgelerine
yerleşmişlerdir. Bunlardan küçük bir grup
Türkiye'ye getirilerek Kayseri'ye
yerleştirilmişlerdir.
18. yüzyılın başlarında Nadir Şah'ın İran'dan
getirdiği Afşar Türkleri'nin bugünkü
nüfuslarının 10 bini bulduğu söylenmektedir. Bu
nüfusun 2.500'ü Nahakçi ve Tepe köylerinde
yaşamaktadır. Nadir Şah bölgedeki hakimiyetini
pekiştirmek için Azeri Türklerinden de bazı
grupları getirmiş ve bu Afşar Türkleri'nin
arasına yerleştirmiştir. Bu sebeple
Afganistan'da yaşayan Afşar Türkleri'nin ağız
özellikleri Azeri Türkçesine oldukça yakındır.
Afganistan, Çağatay Edebiyatı'nın ilk eserlerine
merkezlik etmiştir. Nevayi ve Hüseyin Baykara
Herat'ta doğup büyümüş ve Çağatay Edebiyatı'nın
temelini bugünkü Afganistan topraklarında
atmışlardır.
Afganistan'da yaşayan Türkler arasında önemli
bir yere sahip olan Özbek Türkleri, özellikle
son yıllarda çok ihmal edilmelerine rağmen,
Kabil'de basılmış Ülkem Baharı (1980), Baburga
Armağan (1983), Sulak (1985) adlı şiir
koleksiyonlarında35 Özbek şairinin eseri
yayınlanmıştır. Bunlardan Abul Hayr Hayri, Nazar
Muhammed Neva, Niyazi Belhi, Ergeş Uçkun
tanınmış isimlerdir. Ergeş Uçkun 1957 yılında
Türkiye'ye sığınmış, 1974'te ise Amerika'ya
göçmüştür.
Afganistan'da yaşayan Türkmenler, anadilleri ile
eğitim görmekten mahrum kalmalarına rağmen
Mahtımgulı'nın eserlerini örnek alarak şiirler
yazmışlardır. Bu şiirler koleksiyonlar halinde
yayınlanmıştır. |
